Atomic theory

The following text is a translation of the famous Anglish essay, Uncleftish beholding, written by Poul Anderson.

Tros mysjlam partym humanas historias, sjmones ne sjnoiont esj posmod sent mysjtai reses, ide inoke djystre mygent vorozjeni. Sjom bumene scientzias, prymeiostome enkypieni, ide sjadinam nysmos esti theoria materias i energias, jam confirmati observatzion, i en laboratorii i en bivi visjoinas dinas.

Fundamentales typoi materias senti elementa, ja sjojugnuntor variois djystrybi formani visjans alians substantzians. Antini, sjnoiome nundsjont dvoi elementa, apo hydrogenod, nai lymbrod i nai simpliced, do uraniosio, nai brues. Posti tosio sjomemysjme additzionala elementa, jasme neptuniom i plutoniom.

Elementa existonti jasme particulai vopomnai atomoi. Sjai senti extreme djystre smikrai: oinos gramos hydrogenosio sjonemeti approximoste djystre 2 × 10²² enosom. Majoria atomom sjojugnuntor formani ja vopontor moleculai. Apo tosmod, molecula hydrogenosio consisteti dvom atomom hydrogenosio; molecula oxygenosio dvom atomom oxygenosio; i tasme iti. Inopa elementa, jasme heliom, ordinarie djystre remanonti jasme individuales atomoi. Alia, jasme temir, sjojugnuntor en crystalla joda senti en solidi styti, ide aliai udstruties tasme dybre senti udmyktiai.

Joda atomoi differentom elementom sjojugnuntor, formanti composita. Apo tosmod, vodyn esti compositom jod consisteti dvom atomom hydrogenosio i oinosio atomosio oxygenosio, javot molecula oinas apo complexamos substantziamos formantmos bivontym tykanim megti includeni oinom millionym ive pleirons atomons hydrogenosio i oxygenosio, opisje kiomires i nitrogenes.

En prymeni, myntieto jod atomos est solidom objectom, jod ne megt dividomeni en po smikrans partyns; apo tosmod enosio nomyn. Sjoda sjnoiomos jod consisteti po smikrom particulom. En centri esti brus nucleos beronts electriskom onos positivom, ide peri enosio senti oina ive pleirai lymbrai particulai berontes negativom onos.

Nai simplices atomos esti tos hydrogenosio communes i sjersontes. Enosio nucleos consisteti oinas inokas particulas sjom positive onese, vopomnas proton. Esjtro nucleosio esti particula sjom negative onese, vopomna electron. Massa protones esti approximoste djystre 1840 verties massa electrones. Prymoi scientificoi myntiont jod electrones perivertonto peri nucleosio jasme Dedjom peri Sules, nu sjoda sjokypiomos jod sjoberontor pleire jasme volnai ive nebesa.

Visjoi alioi atomoi tasme dybre includonti particulans sjom approximoste djystre some masse protoned, nu desj electriskod onesod. Sjai vopontor neutrones. Sjnoiomos oinom typom hydrogenosio, josio nucleos includeti oinom neutronym sjom svoie protone, i aliom typom josio nucleos includeti dvons neutronyns. Dvo typoi senti raroi.

Viterom elementom seponts massam esti heliom, josmoi senti dvo protones i dvo electrones. Enosio ordinaria forma tasme dybre nemeti dvons neutronyns en svoii nuclei. Je nemeti pleirons ive meirons neutronyns, atomos megti rupnumeni eventuale djystre.

Tritom elementom esti lithiom, sjom tribi protonbi, tribi electronbi, i svoie proprie djombe neutronom. Sjablon sepeti tros familiara elementa jasme kiomir, josmoi senti svesj protones, i temir, josmoi senti vidsjynti svesj protones, do elementom anabytom po recente djystre. Uraniom, sjom nundsjont dvobi protonbi, est postimom, do josio scientificoi prymeiostont sjodekni elementa espe po brua.

Electrones senti joi formanti sjojuktins medi atomom. Djombos i udstrutis electronom atomosio apo tosmod determinanti pasme elementom sjoberetor i poterons typons moleculom megti opimegni formani. Scientzia sjasias sjobyrties en visjasu enosias formasu vopetor chemia.

Chemicoi esjkrudeker jod joda atomiskos djombos elementom buieti, esti vepni, joda buieti djombos protonom en enosom nucleoisu, elementa periodiske djystre prymeionti esjdisjnuni proprietatyns similaryns tasmos anteriorom elementom. Pro exemplom, medi lithiosio (3), natriosio (11), kaliosio (19), rubidiosio (37), i cesiosio (55), visjoinom megti sjojugnumeni sjom oine inoke atome hydrogenosio, javot medi kiomires (6), siliciosio (14), titaniosio (22), kalaies (50), i kursjunes (82), visjoinom megti sjojugnumeni sjom peturbi atomois. Sjos sjablon esti evidents joda elementa udstrununtor en jod vopetor periodiska tabula.

Joda atomos ive molecula recipeti oinom ive pleirons electronyns pleire ustere svoiod normaled djombod, kypieti negativom onos. Joda perdeti oinom ive pleirons electronyns, kypieti positivom onos. Particula sjosio typosio vopetor ion, pro jod attractzion medi oppositom onesom enasmai dekti kinomeni. Joda electrones kinontor independente djystre, mygenti formani perkunom, iskram esj solidod objectod, ive normalym electriskam sjersontym trojontes tros zjitzam.

Etijontes atomom somom, vidnumos jod jasme po brus siet, tasme po mysjlos esti djombos i neutronom i protonom en enosio nuclei. En mysjti, medi po bruom atomom, djombos neutronom eventuale djystre excedeti djombom protonom. Atomoi sjom some djombe protonom nu differentbi numerois neutronom vopontor isotopoi.

Oxygenoi communei i sjersontei, pro exemplom, senti osjto neutrones sjom enosio osjto protonbi. Nu tasme dybre existonti isotopoi oxygenosio sjom pempe, svesj, septym, nevyn, desjym, ive sendesjym neutronbi. Isotopos identificator totale djombe protonom i neutronom en enosio nuclei. Pro tod esti oxygenom-13, oxygenom-14, i tasme iti, javot oxygenom-16 esti plyse nai abundants.

Jasme nemonti somom djombom electronom, isotopoi oinosio elementosio sjoberontor quasi identiske djystre en chemiskasu reactzionsu. Tod brununts, esjdisjnunti inopans differentzians, speciale djystre medi po bruom elementom, ide sjai differentziai mygenti brugomeni separani isotopons oinom aliod.

Majoria isotopom visjoinosio elementosio senti instabiles. Enosom nucleoi aporupnuntor, visjoinos svoie proprie bymene. Sjod bamyn expressator jasme semibiva: potiota temporesio necessaria pro jod semis inoposio specimenes isotoposio transformastoito. Sjos processos vopetor radioactivos aposjados. Megti proini bire ive lene djystre, i variois pontois, dependonts apo structurad nucleosio.

Nucleos megti emitteni dvons protonyns i dvons neutronyns, esti vepni, oinom nucleom heliosio, ive particulam alpha. Atomos apo tosmod iti dvans statins arkam en periodiski tabuli i perdeti petestryns unitatyns atomiskas massas.

Neutron megti emitteni electronym i tasme transformameni en protonym. Sjod dekti atomoi ini oinam statim proni en periodiski tabuli, javot enosio atomiska massa ne mitietor.

Nucleos megti en styti emitteni positronym, particulam sjom some masse electroned, nu berontym positivom onos. Sjod dekti atomoi ini oinam statim arkam en periodiski tabuli, javot enosio atomiska massa stistati soma.

Radioactivos aposjados tasme dybre frequente djystre ludreieti neutrinom, particulam ja ne bereti ni electriskom onos ni significantym massam. En mysjli djombi radioactivom aposjadom, tasme dybre emittetor particula lukosio sjom extreme djystre skyrte longote volnas: photon radiatziones gamma.

Tod brununts jod lukos nai frequente djystre sjoberetor jasme volna, megti tasme dybre tractameni jasme particula vopomna photon. Converse djystre, particula materias megti sjoberomeni ne inoke djystre jasme discretom objectom, nu tasme dybre jasme volna. Ana atomiski scali, eventoi ne projenti jasme continuai mities, nu jasme saltoi medi distinctom stytiom, sjom stytibi medi enasom prohibostabi. Studiom sjasias sjobyrties vopetor quantiska theoria.

Materia i energia ne senti fundamentale djystre differentes. Senti dva formai oinas somas fundamentales realitates, ide visjoina megti transformameni en aliam. Disjnumos enosom relatzionym sjasme: energia esti massa multiplicasta quadrate velocitates lukosio:

E = mc²

Ikostontes particulans en nucleons atomom, scientificoi transformaker isotopons oinosio elementosio en isotopons aliosio. Sjasme djystre transformaker uraniom en neptuniom i plutoniom, ide posti tosio creaker elementa pleire ustere sjasmos. Sja po brua elementa visja senti mysjle djystre radioactiva, ide apo tosmod generale djystre ne anajentor en naturi.

Inopoi isotopoi bruom elementom senti fissiles. Joda neutron kudeti nucleom sjosio typosio isotoposio, pro exemplom uraniosio-235, nucleos skidnutor en po smikrons nucleons ide ludreieti additzionalyns neutronyns. Sjoi ludroi neutrones mygenti toda skidnuni alions nucleons uraniosio-235, formantes catenovam reactzionym. Tros sjom processom, inopa massa transformator en energiam. Potiota esti inoke djystre smikra fractzion totales massas, nu tod brununts, ludreiosta energia esti immensa.

Sjom sufficiente energie, nucleoi lymbrom elementom mygenti sjojugnumeni syndje. En Suli, tros seriem collisionom i nuclearom transformatzionom, petvores nucleoi hydrogenosio tyrmeni visjosio sjojugnuntor formani oinom nucleom heliosio. Jasme antini, inopa massa transformator en energiam. Resultants energia esti extraordinarie djystre mysjla en comparatzioni sjom energie ludreioste en chemiski reactzioni, jasme engris.

Sjadinam humanitats brugeti obons typons nuclearom reactzionom en jaraksu, javot nuclear fission tasme dybre nysmos providnuti beros i electricitatym. Prospesjomos eventuale djystre dekni somom sjom nucleare fusion, ja megti providnuni quasi illimitastom brevyn energias pro beneficiom humanitates.

Vere djystre, bivomos en oivi immensas mykties.